Ek 1 Özel Internet: Intranet

İster parekende, ister toptan alışveriş amacıyla olsun, elektronik alışveriş yapmak üzere bilgisayarı ile bir firmanın Web sitesine bağlanacak kişinin karşısına çıkacak Web sayfaları ne kadar dinamik, ne kadar albenili olursa olsun, bu sayfaların gerisinde, o sayfalarda sunulacak mal ve hizmetlerin arzını sağlayacak, yani kredi kartı bilgisini anında doğrulatacak, mal ve hizmetin teslim edilmeye hazır olup olmadığını belirleyecek, dolayısıyla firmanın bütün mal ve hizmetlerinin envanterini tutacak, satılan malın sevk belgelerini dolduracak, dağıtıcıya teslim fişlerini yazacak ve envanteri güncelleştirecek bir sistem yoksa, elektronik ticaretin yararlarını görmek şöyle dursun, kendi kendimize–sağlayacağı gelirle oranlı olmayan–yeni masraf kapıları açıyoruz, demektir.

Gerçek zamanlı olmayan, yani günün sonunda bir personelin klasik yöntemlerle kredi kartını doğrulatmasına dayanan sistem, bize kolaylık değil, ikinci bir yük getirir. Satılan malın envanterinin tutulması elektronik değilse–bu sistemin mağazalar sistemi ile birleştirilmesi zorunluğu nedeniyle–mağazalarda mevcut sistemin dışında ikinci bir uğraşı anlamına gelir.

Oysa elektronik ticaret, sabit masrafları asgari düzeyde tutarak, azami kazancın elde edilmesini sağlamalıdır. Internet’teki Web sayfaları, tek ya da iki kişilik işletmelerin, 10-20 kişilik perakende satış yerlerinin yaptığından daha fazla kazanç elde ettiğine ilişkin başarı öyküleri ile dolu ise, nedeni, bu bir ya da iki kişinin yanında, depolamayı nerede ise sıfıra indiren, kayıt ve takip işlemleri dahil bürokratik tüm işlemleri otomasyona bağlayan, bilgisayar şebekesi bulunmasıdır.

Günümüzde, bilgisayarlardan yararlanmayan ve bilgisayarları şebekeleşmemiş bir kurum düşünmek hemen hemen imkansız hale gelmiş bulunuyor. Firmaların ister elektronik ticaret, ister reklam, ister prestij amaçlı olsun, Internet’te giderek artan varlıkları da kendi kurumları içindeki işlemlerinin bilgisayar şebekelerine dayanmasını ayrıca zorunlu kılıyor.

Bir firma, bazı bölümlerinde bilgisayara dayalı bile olsa bilgisayarları arasında veri deposu, envanter, elektronik iletişim ve bu bilgilerin Internet yoluyla müşterilere açılması gibi alanlarda henüz şebekeleşmiş olması şarttır. Bu amaçla,

  1. Bir firmanın genel merkez idare birimleri, fabrikalar, tasarım atölyeleri ve mağazalarında, Yerel Alan Ağı (Local Area Network, LAN) oluşturması ve LAN’ların arasında Geniş Alan ağı (Wide Area Network, WAN) kurması şarttır.
  2. WAN çapında, sadece firma mensuplarının kullanacağı bir “dahilî Internet, yani intranet kurması ve bunu Internet’e bağlaması gerekir.
  3. Bu sağlandıktan sonra firma Internet’te Web sitesi kurabilir veya varolan Web sitesini elektronik ticaret amaçlı hale getirebilir.

İki bilgisayarın bir şekilde birbirine bağlanması, ortaya iki üyeli bir Yerel Bilgisayar Ağı çıkartır. Birbirine bağlanınca kadar bu iki bilgisayar arasındaki alış-veriş, ya disket değişimi yoluyla, ya da birincisinde elde edilen bilginin ikincisine yeniden girilmesi yoluyla yapılabilirdi. Ne var ki, günümüzde bir bilgisayarın elde ettiği bilgiler, ya da bir bilgisayarda oluşturulan dosyalar o denli büyük olmaya başladı ki, bu bilgilerin disketle, hatta seyyar disklerle taşınması imkanı kalmadı. Bilgisayardan bilgisayara bilgi naklinin disketle yapılması, ya da bilgilerin ikinci bilgisayara yeniden girilmesi, gerçekte bilgisayardan beklenen yararı da ortadan kaldıran, kendi-kendi kendini yok eden bir uygulama olmaktadır. Bilgisayar eğer bilginin hızla naklini sağlamak ve yapılan bir işin bir kere daha yapılmasını önleyerek personel ve zamandan tasarruf için kullanılıyorsa, bilgisayarlar arası bilgi naklinin mutlaka bu ilkeye uygun yapılması gerekir. Bu, bir işyerinde birbirine bağlı olmayan bilgisayar kalmamasını gerektirir.

Önce Ağ

Bilgisayarlar arası ağlar, genellikle yavaş olmasıyla; ileri teknolojiye dayanan geniş çapta imalat yapan, demir-çelik ya da otomobil fabrikaları için geliştirilmiş sistemler olarak tanındı. Bu kötü şöhretin silinmesi zamanı ise çoktan gelmiş bulunuyor. İki yıl öncesinin siyah-beyaz ekranlı bilgisayar ağlarının yerini, firmalar içi Internet (Intranet), firma-içi elektronik posta, firmanın farklı kentler ve ülkelerdeki ağları arasında ise Internet-Intranet bağlantısı yoluyla ve neredeyse bedava iletişim almış bulunuyor.

Ağ teknolojisindeki gelişmelerin firmalara sağladığı bir başka kazanç ise, düne kadar bilgisayar ağı kurmak, bilgisayar bölümü adı verilen ve bir kaç kişinin gece-gündüz istihdam edildiği bir birimi zorunlu kılarken, bugün ilk kurma aşamasından sonra bilgisayar ağının, firmanın Intranet’ini ve Internet’ini idare eden kişi tarafından bakılıp, onarılabilecek kadar basitleşmesi oldu.

<webnet01.tif>

Günümüzde yerel alan bilgisayar ağları Client/Server (müşteri/hizmetkar) bağı adı verilen donanım ve yazılımla kuruluyor. Bunun için genellikle işlevsel ve fiziksel olarak birbirine yakın personelin bilgisayarları (client), bir merkez bilgisayara (server) bağlanmaktadır. Client bilgisayarların kullandığı yazılım (yazı yazma, grafik yapma, muhasebe programları) merkez bilgisayarda durmakta; merkez bilgisayar müşterilerine yazıcıdan ve fakstan yararlanma, elektronik posta alıp-verme, Intranet ve Internet’e ulaşma gibi hizmetleri sunmaktadır. Bugünün teknolojisi, client bilgisayarların doğrudan yazıcıya, faksa hatta Internet’e sahip olmalarına imkan vermekle birlikte, bu hizmetlerin yerel-merkez bilgisayarda toplanması, masraf denetimi ve yatırımın kontrolü açısından daha çok tercih edilmektedir. Bir merkez yoluyla birbirine bağlı bütün bilgisayarların kullanıcıları, birbirlerine Intranet yoluyla bağlı oldukları gibi, ağ hizmetleri çerçevesinde de alış-veriş yapabilirler. Tasarım bölümünün çizdiği bir grafik, bir anda bütün yöneticilerin bilgisayarlarından çağrılıp, bakılabilir, arzu edilirse değiştirilebilir. Muhasebe servisinin son rakamları, kağıda dökülmeden, yetki verilen bütün diğer bilgisayar kullanıcıları tarafından görülebilir.

Perakende satış noktalarında kurulacak yerel ağın merkez bilgisayarı (server), satış kasalarını da müşteri (client) gibi görebilir. Kasa makinalarını oluşturan bilgisayarlar, bütün muamelelerini server’a anında bildirirler ve server bu bilgileri gerekli veritabanlarına işlemek üzere bir kenara kaydeder.

Yerel-merkez bilgisayarları (LAN server), daha geniş bir ağın (WAN) müşterileri olabilirler. Geniş alan ağı da tıpkı yerel alan ağı gibi oluşturulur ve ağlar arasında alışverişi sağlar. LAN-WAN bağı, düne kadar firmaların telefon idarelerinden kiraladıkları gerçek zamanlı özel hatlarla gerçekleştiriliyordu. Bunun bir çok nedeninin başında, güvenlik kaygısı geliyordu. Firmalar, bilgisayar ağlarını, Internet kullanıcılarının da kullandığı bir yolla birbirine bağlamak, başkta bir deyişle kendi ağlarını Internet’e açmak istemiyorlardı.

Oysa bugün TCP/IP protokolüne, Microsoft firmasının yaptığı eklerle, günümüzde herkesin kullandığı Internet’ten tıpkı kendi özel kablo bağlantımızdan yararlanıyor gibi yararlanma imkanı var. Kısaca Tunnelling adı verilen bu yöntemler, kamuya açık Internet’te, sadece bizim kullanıcılarımızın girebildiği bir tünel açmamızı sağlıyor. Bu tünelin iki ucunda yangın duvarları [firewall] bulunduğu da düşünülürse, Internet’in hızı yeterli olduğu durumlarda, LAN’larımızı, WAN’ımıza Internet yoluyla bağlamamız mümkün.

Böyle bir bağlantı, firmaya Internet’ten güvenli iletişim için yararlanma imkanı verir. Ana merkez dışındaki yerel ağlarımız arasında güvenli iletişimi böylece sağlayabiliriz.

Internet’i, kendi iletişim ağının anayolu haline getirmek isteyen firmanın yapacağı ilk iş, kendisine bir Alan Adı (Domain Name) almaktır. Sonra mevcut donanımın Yerel ve Geniş Alan ağları şeklinde bağlanması gerekir. Bu iki aşamada gerçekleştirilebilir: Mevcut bilgisayarların, ağ’a bağlanabilecek şekilde Ağ Kartı ile teçhiz edilmesi ve içlerinden birinin Server olarak seçilmesi; ve sisteme bir işletme programı yüklenmesi.

Bir ağ’a bağlanacak bilgisayarın, önce kendisinin varlığını ağ’a bildirmesi, sonra ağ’ın sunacağı imkanlardan yararlanması gerekir. Bu amaçla, IBM uyumlu bilgisayarlara, çeşitli hız ve yetenekte network kartı takılır. Network kartı, adından da anlaşılacağı üzere, ağı oluşturan kablonun bilgisayara bağlanmasını sağlar. Ağı oluşturan kablo ve network kartlarının oluşturacağı kombinasyon, ağ’ın hızını ve genişliğini tayin eder. Yakın zamana kadar tipik bir yerel alan ağı mimarisi, Ethernet sistemi idi. Günümüzde Ethernet şebekesinin yeni bir türü Fast Ethernet en çok revaç gören sistem olmuştur. Kolay bulunması ve ucuz oluşu nedeniyle, Ethernet’in yıldız topoğrafyasında yapılması tercih edilmektedir. Yeni bilgisayarların ve çoğunda hazır bulunan Windows 95 işletim sisteminin, bu tür kartları takıldığında tanıması ve gerekli programları kendi kendine yüklemesi dikkate alınırsa, genellikle revaç gören bir sistemin dışına çıkarak, gereksiz para, işgücü ve zaman ayırmanın yerinde olmadığı görülebilir. Network kartlarından çıkan kablolar Hub adı verilen ve yıldızın merkezini oluşturan bir cihaza bağlanırlar. Bir ağın müşterisi (Client) veya hizmetkarı (Server) olan tüm bilgisayarlar, aynı teknik donanımla, aynı Hub’a, bağlanırlar. Hub’lar da birbirine bağlanabilir. Hub’ların teknik niteliği, Hub’dan Kart’a olan mesafeyi de tayin eder. Bu mesafe, ilave bir masraf yapmadan alınabilecek herhangi bir kart, hub ve kablo kombinasyonunda 200 metredir.

Bu işlerin gerçekleştirilmesi için, bir Enformasyon Teknoloji Bölümü kurulması mümkün olduğu gibi, şebekenin anahtar-teslimi bir müteahhit firmaya yaptırılması da mümkündür. Hangi yol izlenirse izlensin, firma yönetiminin alınacak cihazların en hızlı iletişime açık olmasını sağlaması ve firmanın elinde bulunan müstakil bütün bilgisayarların ağa dahil edilebilmesi gerekir.

Biz, firmasınnda yeni bir ağ kuracak herkese Microsoft® Windows™ NT Ağı öneriyoruz. Bu öneri yapılırken, NT sisteminin sadece farklı marka ve network kartlarına sahip bilgisayarlardan oluşan bir ağı mükemmel şekilde ve en az personelle işletmesindeki kolaylık ve üstünlükleri değil, fakat aynı zamanda bir tek paketle hem Intranet, hem Internet hem de elektronik ticaret yazılımı edinmenin mümkün olduğu gerçeği dikkate alıyoruz. Microsoft® Windows™ NT Server sistemi, Macintosh bilgisayarlarının da bulunduğu, Ethernet, Fast Ethernet, Fiber Optik, Token Ring gibi farklı işletim sistemleri, topoğrafya ve medyaya sahip bir yerel ve geniş alan ağını işletebilir. Böyle bir sistem ayrıca Backoffice adı verilen bir paketle, ağ’a ve ağda bulunan bütün bilgisayarlara hertürlü veri bankasını paylaşma, birbirinin yazıcısından yararlanma, ortak dış faks sistemi kullanma, ve piyasada mevcut 12 bine yakın kullanılmaya hazır programı ortaklaşa kullanma imkanı vermektedir. Backoffice’in elektronik ticaret imkanları aşağıda ele alınmıştır.

NT sisteminde sadece bir bilgisayar bütün sistemin ana merkezi olarak görevlendirilir. Bu bilgisayara NT sistemi yüklenirken, kendisinin Primary Domain Controller olduğu bildirilir. Bir sistemde sadece bir Primary Domain Controller bulunur, ama birden fazla Server bulunabilir. Bu Server’lar, (ana Server’ı yedeklemek amacıyla) Backup Domain Controller, (kaynakları paylaşmak amacıyla) File Server, yazıcıları paylaşmak amacıyla Print Server, Internet Information Server, Internet Commerce Server (eski adıyla Merchant Server) ve Web Server şeklinde Member Server görevleri verilir. Bu görevler, taşıyacağı ağ hizmetleri ve ağın trafiği çok değilse, ana server’a da verilebilir. Ana server’a verilen member server hizmetleri NT ortamında her an başka bilgisayarlara (server) kaydırılabilir.

Yerel ağın (LAN) oluşturulmasından sonra, sıra LAN’ın Internet’e bağlanması konusu üzerinde düşünmeye geliyor. Bu bağın niteliği, LAN’ımızın ne ölçüde hızlı bir geniş alan ağına (WAN) dönüşeceğini de tayin edecektir. Bir kere daha belirtmek gerekirse, burada kastedilen Internet bağlantısı, sadece Web sayfası demek değildir. Bu suretle oluşturacağımız Internet Sitesine bizim firmamızın personeli dışında kimse zaten girmeyecektir. Bu site ile varsa firmanın Web sayfaları arasında ilişki kurulabilir; hatta kurulmalıdır. Özellikle servisler ve yöneticiler Web Sitesine girmesini istedikleri mal ve hizmetleri, Web operatörüne ileteceklerdir. Firmanın Web sitesini ziyaret edecek kişiler sadece bu sayfalara girmiş olacaklar, fakat firmanın özel amaçlı Internet sitesinin farkında bile olmayacaklardır. Bu Internet Sitesi sadece firma içi iletişim için kullanılacaktır.

LAN ile Internet arasındaki bağlantının büyüklüğü (bandwidth) firma içi iletişimin yüküne göre belirlenmelidir. Eğer firma içi iletişimin çok yüksek olması bekleniyorsa, örneğin mağaza yöneticileri ile merkez satış yönetimi arasında hergün video konferans yapılacaksa, bağlantının T1 veya ISDN hattı ile olması şarttır. Böyle bir bağlantı düşünülmüyor, fakat sadece dosya alış-verişi ile yetinileceği bekleniyorsa, özel (dedicated) hat yerine, çevirmeli erişim yoluyla (dial-up connection) ihtiyaç anında modemle bağlantı kurulması ile yetinilebilir.

Internet Hizmet Sunucu ile LAN’ımız arasında kuracağımız bağlantının başlangıçta, ISDN hattından ibaret olması düşünülebilir. Bu hattın doğacak trafiği taşıyamaması halinde, kiralık daimi hatta bağlantıya geçilebilir.

Seçilecek bu bağlantı, bizim LAN’ın Hub’larından birine, araya Router denen bir cihaz konularak bağlanır. NT sistemi, Router olmadan da, kendisine gelecek TCP/IP mesajlarını yönlendirebilir. Ancak LAN-Internet trafiğinin yükü, araya Router koymadan yapılacak bir bağlantıda, NT Server’ı aşırı meşgul edebilir.

NT sisteminin ya ana Server’ı, ya da tayin edilecek bir üye Server’ı, elektronik posta (E-Mail) Server’ı görevi yapabilir. Bu bilgisayar, ağ’a girme yetkisi tanınmış bütün personelin IP adresini ve o anda sistemde olup olmadığını, sistemde ise fiziken hangi bilgisayarda çalıştığını bilecektir. Dış Internet’ten gelen bir TCP/IP mesajı (elektronik posta, gönderilen bir dosya, bir yazı, bir muhasebe programının spread-sheet’i, bir grafik programının tasarımı, video konferans görüntüsü, ve saire) doğruca bu bilgisayara yönlendirilecektir. Bunun için sistemdeki bütün bilgisayarlarda TCP/IP protokolünün etkin hale getirilmesi, ve NT sisteminin Internet için ana kapı olarak seçilmiş olması gerekir. Windows 95 ve Windows for Workgroups sistemlerinde TCP/IP iletişim ve NT ile bağlantı protokolü vardır. Macintosh bilgisayarlarına ise dışarıdan yüklenmesi mümkündür. Başka bir deyişle, çok eski olmamak şartıyla, günümüzde hemen hemen bütün bilgisayarlar, 25 Dolarlık Network kartı ve 10 Dolarlık kablo, 50 Dolarlık Hub ile birbirine bağlanarak, NT sistemine bağlı bir LAN haline getirilebilir; Internet Hizmet Sunucuya verilecek abone bedeli ve şehiriçi telefon ücretiyle, Türkiye’nin her tarafından, Türkiye’nin her tarafına WAN oluşturabilirler.

Bu suretle yapacağımız bir LAN-WAN-Internet bağlantısından network-centric (NC) bilgisayar şebekesi oluşturmak, Intranet kurmak ve elektronik ticaret alt yapısı için yararlanacağız.

Intranet’in Yararları

Bir firmanın LAN ağına sahip olması, kaynakların birleştirilmesi ve daha etkin kullanılmasını sağlamak için gerekli adım olmakla birlikte yeterli adım değildir. Bunun için, oluşturulacak donanımın üzerine ya groupware adı verilen Lotus Notes veya Novell GroupWise gibi bir uygulama paketi konulması, ya da günümüzün teknolojisi olan Internet’i firma içinde gerçekleştirmek gereklidir.

Firma içi internet (Intranet), internet değildir. Intranet bir elektronik posta programı da değildir; ama firma içi ve dışı elektronik postanın getirdiği imkanlarından yararlanmak için hem iç, hem de dış e-posta programlarına sağlı olması gerekir. Birbiriyle ileşitim yapamayan bir çok farklı donanımı, Internet teknoloji yardımıyla hep birlikte devreye sokmayı başardığı için Intranet’e, günümüzde firmaların içinde karar alma sürecini hızlandıran; öğrenme sürecini kolaylaştıran; alt ve üst arasında iletişimi sağlayan; işbirliğini ve uzmanlık bilgisinin firma içinde daha kolay dolaşmasını mümkün kılan bir sihirli değnek diye bakanlar bile var.

Bir intranet firmaya iş ilişkilerinde avantaj sağlar. Günümüzün dinamik ve kıyasıya rekabete açık iş ortamında, firmaların sürekli ve hızlı şekilde yeni mamülleri piyasaya sürmesini gerekli kılmaktadır. Piyasanın değişen taleplerine cevap vermekte geç kalmak, piyasa payının kaybedilmesi tehlikesini taşımaktadır. Ayrıca günümüzün giderek artan tüketiciyi koruma anlayışı, tüketicinin firmalardan taleplerini de artırmaktadır. Intranet, bir firma içinde iletişim ve karar süreçlerine getirdiği akışkanlık ve düzen sayesinde, firmaların piyasa koşullarına cevap vermelerini hızlandırmaktadır. Bölümler arasında bilgi alışverişi artmakta, bölümlerin birbirlerinin sorularına cevap vermesi ve taleplerini yerine getirmesi daha hızlı olmaktadır. Kademeler arasındaki yazışmalar aşağıdan yukarı artan bir yetki silsilesi içinde denetlenebildiği için, birimler arasında üstünden sorumluluk atma sorunu ortadan kalkmakta, sistem-içi sorunlar bunalıma dönüşmeden çözülebilmektedir.

Intranet’in imalat ve operasyonda da avantjaları olacaktır. İmalat takvimi ve envanter kontrolü, hemen her firma içinde iç ve dış bilgilerin derlenmesine, hammadde ve ara madde arzına, satış tahmin cetvellerine, kaynak tahsis kararlarına, mühendislik bilgilerine, depo ve ulaştırma imkanlarına dayanan dinamik süreçlerdir. Intranet, sağladığı hızlı iletişim ve süratli karar mekanizması sayesinde parça sipariş ve satınalma işinde masraflı depolama zorunluklarını kaldırabilir; üretim takvimlerinin ilgili tüm personelin her an istifade edebileceği bir tarzda tutulmasını sağlayabilir; malzeme, tarif, tasarım bilgisinin daha kolay paylaşılmasını sağlayarak israfı önler.

Intranet’in muhasebe alanında sağladığı avantajlar da dikkat çekicidir. Çeşitli kaynaklardan mali analiz bilgileri toplamak ve firma bütçelerini oluşturmak, Intranet uygulamasında çok daha etkin ve hızlı yapılabilir. Intranet uygulamasında mali bilgilerin derlenmesi çok daha güvenli olabilir. Firmanın kağıda döküldüğünde daha kolay yayılabilecek bilgileri, son ana kadar Intranet’te sadece ilgililerin görebileceği tarzda saklanabilir. Mali raporlar tek merkezde ve her an istifadeye hazır olarak tutulabilir ve çeşitli ihtimal senaryoları ile kaynak tahsisi daha bilgili ve bilinçli tarzda yapılabilir. Birimlerin mali durumları hakkında daha hızlı bilgi vermesi sağlanabilir. Bordrolar daha güncel ve doğru hazırlanabilir.

Intranet’in satış ve pazarlama alanında da avantajları olacaktır. Günümüzde firmaların satış ve pazarlama bölümlerinin karşı karşıya olduğu sorunların başında firmanın sürekli değişen üretim listesini takip ve bunu yönlendirme çabası gelmektedir. Fuarlar ve sergilerin takibi, defileler ve rekabet hakkında bilgi edinilebilecek başka mecraların izlenmesi ve buralardan elde edilecek bilgilerin firmasının kendi üretimine yansıtılması, satış ve pazarlama birimlerinin en çok zaman ayırdığı işler olmakdadır. Intranet gibi, bilgi paylaşmayı en kolay ve zahmetsiz iş haline getiren bir sistem, bir firma içinde en çok pazarlamacıların işine yarayacaktır.

Özetle, Intranet, bir firma içinde bilgi alış verişinin artmasını sağlayacak ve firmanın kararları daha doğru, daha güncel ve verimli olacaktır. Intranet, bir firmanın Internet’te başarılı ticaret yapmasının da temel taşı olacaktır.

Bir cevap yazın